Ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί πρόβλημα δημόσιας υγείας και είναι το συχνότερο μη μεταδοτικό χρόνιο νόσημα διεθνώς και στη χώρα μας, με σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις στο σύστημα υγείας και στη ζωή των ατόμων με διαβήτη, επισημαίνει ο Νικόλαος Τεντολούρης, Καθηγητής Παθολογίας Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Α΄ Προπαιδευτικής Παθολογικής Κλινικής και Ειδικής Νοσολογίας, Γ.Ν.Α. Λαϊκό, μιλώντας στο Ηellenic Medical Review.

Συνεπώς, προσθέτει ο καθηγητής, απαιτείται δράση σε εθνικό επίπεδο για την πρόληψη της νόσου σε επίπεδο πληθυσμού, εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας (ιατρών, επισκεπτών υγείας, νοσηλευτών) και δημιουργία Διαβητολογικών Κέντρων και Ιατρείων σε όλη τη χώρα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του νόσου.

Γενικά παρατηρείται αύξηση του επιπολασμού του διαβήτη παγκοσμίως, μια τάση που επιβεβαιώνεται και για την Ελλάδα. Ποιες είναι οι αιτίες αυτής της αύξησης; Ποια τα τελευταία επιδημιολογικά στοιχεία για τη χώρα μας και τι μας δείχνουν αυτά για την πορεία της νόσου στον πληθυσμό;

Σε παγκόσμια κλίμακα και στη χώρα μας παρατηρείται μια δραματική αύξηση της συχνότητας και της επίπτωσης του σακχαρώδη διαβήτη. Αυτή η αύξηση αφορά κυρίως τον σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2. Στην Ελλάδα η συχνότητα του γνωστού διαβήτη στη δεκαετία του 1970 ήταν μόλις 1,5-2%. Σύμφωνα με πρόσφατα επιδημιολογικά δεδομένα η συχνότητα του διαβήτη στην χώρα μας είναι 12% και ανάλογη είναι η συχνότητα του προδιαβήτη. Είναι πάρα πολύ ενδιαφέρον ότι η συχνότητα του διαβήτη τύπου 2 είναι ιδιαίτερα αυξημένη σε μεγαλύτερες ηλικίες. Για παράδειγμα στις ηλικίες άνω των 60 ετών ένα στα τέσσερα άτομα έχει σακχαρώδη διαβήτη. Επίσης φαίνεται ότι προσβάλλονται στον ίδιο βαθμό τόσο οι άνδρες όσο και οι γυναίκες. Στο μέλλον αναμένεται μεγαλύτερη αύξηση της συχνότητας του διαβήτη, επειδή στο ποσοστό του σημερινού 12% θα προστεθεί και ένα ποσοστό περίπου 30% από τα άτομα που έχουν προδιαβήτη.

Για την αύξηση της συχνότητας του διαβήτη ευθύνονται η κληρονομικότητα, γενετικοί δηλαδή παράγοντες, η παχυσαρκία, η διατροφή, ο καθιστικός τρόπος ζωής και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Η σημασία της παχυσαρκίας στην αύξηση του συχνότητας του διαβήτη είναι πολύ σημαντική. Σε πολλές χώρες έχει φανεί μια παράλληλη αύξηση της συχνότητας του διαβήτη με την αύξηση της συχνότητας της παχυσαρκίας. Επομένως γίνεται κατανοητό ότι πρέπει να υπάρξουν παρεμβάσεις για την πρόληψη του διαβήτη. Ο διαβήτης είναι μια χρόνια νόσος που δεν υποστρέφει. Οι προσπάθειες για την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2 πρέπει να εστιάσουν σε άτομα αυξημένου κινδύνου, δηλαδή στα άτομα που έχουν προδιαβήτη. Αρκετές μελέτες έχουν δείξει ότι υγιεινο-διαιτητικά μέτρα όπως η αύξηση της σωματικής δραστηριότητας, η απώλεια πλεονάζοντος σωματικού βάρους, η μείωση της κατανάλωσης ζωικού λίπους και η μεσογειακή διατροφή μειώνουν τον κίνδυνο εξέλιξης του προδιαβήτη σε διαβήτη κατά 60%.

Σύμφωνα με την εμπειρία σας, ποια είναι η τάση του επιπολασμού του παιδικού και νεανικού διαβήτη στην Ελλάδα; Θα μπορούσατε να αναφέρετε πιθανά αίτια εμφάνισης παιδικού/νεανικού διαβήτη, και εφόσον υπάρχει, την όποια συσχέτιση τους με την επικρατούσα τάση του επιπολασμού των τελευταίων ετών;

Όπως παρατηρείται αύξηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 2, έτσι έχει παρατηρηθεί και μια αύξηση της συχνότητας -σε πολύ μικρότερο βέβαια βαθμό του διαβήτη τύπου 1. Η Ελλάδα και οι μεσογειακές χώρες, πλην της Σαρδηνίας, συγκαταλέγονται στις χώρες με χαμηλή επίπτωση διαβήτη τύπου 1. Σε μια παλιότερη μελέτη βρέθηκε ότι η επίπτωση του διαβήτη τύπου 1 στην Ελλάδα ήταν 9 περιπτώσεις ανά 100.000 πληθυσμού. Τα αντίστοιχα νούμερα στις βορειο-ευρωπαϊκές χώρες είναι 30 περιπτώσεις ανά 100.000 κατοίκους. Η διαφορά αυτή στην επίπτωση οφείλεται σε γενετικές διαφορές, στην ύπαρξη δηλαδή γονιδίων στον πληθυσμό των μεσογειακών χωρών, τα οποία προστατεύουν από την εμφάνιση διαβήτη τύπου 1.

Ο σακχαρώδης διαβήτης συνυπάρχει συχνά με άλλα νοσήματα (συννο­σηρότητες), τα οποία επηρεάζονται από αυτόν αλλά και τον επηρεάζουν. Έτσι, επιταχύνουν την εμφάνιση των διαβητικών επιπλοκών και συμβάλλουν καθοριστικά στην κακή τους εξέλιξη. Ποιες οι συννοσηρότητες του διαβήτη και πώς γίνεται η διάγνωσή τους;

Όπως είπατε ο σακχαρώδης διαβήτης μπορεί να συνυπάρχει ή να σχετίζεται με άλλες νόσους. Ένα πολύ μεγάλο ποσοστό των ατόμων με διαβήτη τύπου 2 έχει ταυτόχρονα με τη διάγνωση του διαβήτη αυξημένη αρτηριακή πίεση, διαταραχές των λιπιδίων και παχυσαρκία. Κατά το χρόνο της διάγνωσης του διαβήτη τύπου 2 μπορεί να υπάρχουν ήδη εγκατεστημένες οι επιπλοκές της νόσου. Αυτό συμβαίνει διότι ο διαβήτης στην πραγματικότητα προϋπήρχε, αλλά δεν ήταν γνωστός. Ο σακχαρώδης διαβήτης δεν προκαλεί συμπτώματα όταν οι τιμές του σακχάρου είναι κάτω από 180 mg/dl. Έχει όμως την δυναμική να προκαλεί σοβαρές επιπλοκές. Οι επιπλοκές της νόσου μπορεί να προέρχονται από τη βλάβη μικρών αγγείων (αμφιβληστροειδοπάθεια, νεφροπάθεια και νευροπάθεια) ή/και των μεγάλων αγγείων (στεφανιαία νόσος, αγγειακά εγκεφαλικά επεισόδια και περιφερική αρτηριακή νόσος). Σήμερα ο διαβήτης είναι η πρώτη αιτία που τα άτομα που καταλήγουν στον τεχνητό νεφρό, η πρώτη αιτία τύφλωσης και η πρώτη αιτία μη τραυματικών ακρωτηριασμών. Ο κίνδυνος τα άτομα με διαβήτη να έχουν αθηροσκλήρωση είναι 2-4 φορές μεγαλύτερος από τον γενικό πληθυσμό. Η καλή ρύθμιση του διαβήτη, η απώλεια πλεονάζοντος σωματικού βάρους, η τακτική ιατρική παρακολούθηση και η αποτελεσματική αντιμετώπιση της αρτηριακής υπέρτασης και της δυσλιπιδαιμίας είναι οι σημαντικότεροι παράγοντες για την πρόληψη των επιπλοκών της νόσου. Επιπλέον, σήμερα υπάρχουν νεότερα αντιδιαβητικά φάρμακα, τα οποία-εκτός της αντιδιαβητικής τους δράσης-έχουν πολλαπλά οφέλη για την καρδιά και τους νεφρούς και μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά και εξατομικευμένα στην αντιμετώπιση των ατόμων με διαβήτη.

Εκτός από τις γνωστές μορφές διαβήτη (τύπου 1 ΣΔ, τύπου 2 ΣΔ και διαβήτης κύησης) υπάρχουν και σπάνιες μορφές διαβήτη που σχετίζονται κυρίως με γενετικές διαταραχές οι οποίες αφορούν τη λειτουργικότητα των β-κυττάρων του παγκρέατος και τη δράση της ινσουλίνης, έκθεση σε φάρμακα, ιογενείς λοιμώξεις κ.ά. Ποιες είναι οι κυριότερες από αυτές και ποια η αντιμετώπισή τους;

Αν πάρουμε με τυχαίο τρόπο 100 άτομα με διαβήτη στην Ελλάδα, οι 96 θα έχουν διαβήτη τύπου 2 και οι 4 διαβήτη τύπου 1. Οι άλλες μορφές διαβήτη είναι σπανιότερες. Συχνότερος είναι ο διαβήτης που εμφανίζεται μετά από συστηματική χορήγηση κορτιζόνης από του στόματος. Λιγότερο συχνός είναι ο διαβήτης που εμφανίζεται μετά από αφαίρεση ή βλάβη του παγκρέατος. Και ακόμη σπανιότερες είναι οι μορφές του διαβήτη που οφείλεται σε μεταλλάξεις ορισμένων γονιδίων (διαβήτης MODY). Η αντιμετώπιση αυτών των μορφών διαβήτη γίνεται με από του στόματος αντιδιαβητικά φάρμακα ή ενέσιμους παράγοντες (ινσουλίνη και μιμητικά του GLP-1) ανάλογα με την αιτία.

Ποιοι είναι οι προδιαθεσικοί παράγοντες για την εμφάνιση διαβήτη της κύησης και πώς συνδέεται με την εμφάνιση διαβήτη το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών;

Η εμφάνιση σακχαρώδους διαβήτη, δηλαδή αυξημένου σακχάρου στο αίμα, για πρώτη φορά στη διάρκεια της εγκυμοσύνης ονομάζεται σακχαρώδης διαβήτης της κύησης. Η συχνότητα του διαβήτη της κύησης είναι 4-8%. Μεγαλύτερες πιθανότητες να εμφανίσουν σακχαρώδη διαβήτη της κύησης έχουν οι γυναίκες που έχουν στο ιστορικό τους ένα ή περισσότερα από τα παρακάτω:

  • Ιστορικό προηγούμενης κύησης με διαβήτη
  • Ιστορικό προ-διαβήτη ή αντίστασης στην ινσουλίνη
  • Παχυσαρκία
  • Σακχαρώδη διαβήτη τύπου 2 σε συγγενείς πρώτου βαθμού (γονείς-αδέλφια)
  • Ηλικία μεγαλύτερη από 30 έτη
  • Σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών
  • Γέννηση προηγούμενου παιδιού με βάρος μεγαλύτερο από 4 kg
  • Προηγούμενο ενδομήτριο θάνατο εμβρύου
  • Εμφάνιση αυξημένης αρτηριακής πίεσης στη διάρκεια προηγούμενης εγκυμοσύνης.
  • Εμφάνιση σακχάρου στα ούρα.

Το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι μία από τις πιο συνηθισμένες ενδοκρινικές διαταραχές που εμφανίζεται στις γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας. Οι γυναίκες με αυτό το σύνδρομο παράγουν υψηλότερες από τις κανονικές ποσότητες ανδρικών ορμονών. Αυτή η ανισορροπία ορμονών διαταράσσει τον φυσιολογικό κύκλο κάθε γυναίκας, και σε μερικές περιπτώσεις προκαλεί υπογονιμότητα. Η πλειοψηφία (το 80%) των γυναικών με σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών είναι υπέρβαρες ή παχύσαρκες. Τόσο η παχυσαρκία όσο και το σύνδρομο των πολυκυστικών ωοθηκών αυξάνουν τον κίνδυνο για εμφάνιση διαβήτη και αρτηριακής υπέρτασης.

Σύμφωνα με μελέτες, η Covid-19 μπορεί να απορρυθμίσει το μεταβολισμό της γλυκόζης, οδηγώντας πιθανώς και στην εμφάνιση νέων περιπτώσεων σακχαρώδους διαβήτη. Σημαντική είναι η επίδραση της λοίμωξης και στα παιδιά, με γενετικό υπόβαθρο παιδικού διαβήτη. Παρακαλώ για το σχόλιό σας.

Όλες οι λοιμώξεις, ακόμα και οι απλές ιογενείς λοιμώξεις μπορούν να απορυθμίσουν το διαβήτη. Το ίδιο ισχύει και για την Covid-19. Όταν η λοίμωξη είναι σοβαρή και το άτομο χρειάζεται νοσηλεία, τότε χορηγούνται φάρμακα μεταξύ των οποίων και η κορτιζόνη, τα οποία μπορεί να απορυθμίσουν το διαβήτη. Έχει παρατηρηθεί μια αύξηση της συχνότητας του διαβήτη τύπου 1 μετά από λοίμωξη Covid-19 σε πολλές χώρες και στην Ελλάδα. Επομένως είναι πιθανό να υπάρχει συσχέτιση μεταξύ της Covid-19 και της εμφάνισης διαβήτη τύπου 1.

Είναι σημαντικό όμως να γνωρίζουμε ότι οι συνέπειες της λοίμωξης Covid-19 είναι μεγαλύτερες στα άτομα με διαβήτη και πρέπει τα άτομα με διαβήτη να προστατεύονται από την λοίμωξη και να εμβολιάζονται.

Τι σημαίνει για τον ίδιο το άτομο αλλά και για το σύστημα υγείας, ένας αρρύθμιστος ασθενής με διαβήτη;

Είναι γνωστό ότι ο αρρύθμιστος διαβήτης αυξάνει τον κίνδυνο εμφάνισης τόσο των μικρο- όσο και των μακρο-αγγειοπαθητικών επιπλοκών της νόσου. Αυτό έχει άμεση αντανάκλαση στο κόστος. Μια αύξηση της γλυκοζυλιωμένης αιμοσφαιρίνης κατά 1 μονάδα άνω του 7% αυξάνει τον κίνδυνο για έμφραγμα, αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο, περιφερική αρτηριοπάθεια και καρδιακή ανεπάρκεια κατά 17-25%. Το ίδιο, και σε μεγαλύτερο βαθμό ισχύει και για τις μικροαγγειοπαθητικές επιπλοκές (αμφιβληστροειδοπάθεια, νεφροπάθεια και νευροπάθεια). Οι επιπλοκές έχουν δυσμενή επίδραση στην ποιότητα ζωής των ατόμων με διαβήτη. Η καλή ρύθμιση του διαβήτη προλαμβάνει την εμφάνιση όλων των επιπλοκών της νόσου. Όσον αφορά το κόστος, από τα 100 ευρώ που δαπανώνται από ένα άτομο με διαβήτη, τα 15 μόλις ευρώ δαπανώνται για την κάλυψη της αντιδιαβητικής αγωγής. Το υπόλοιπο ποσό δαπανάται για την αντιμετώπιση των συννοσηροτήτων (υπέρταση, δυσλιπιδαιμία) και των επιπλοκών της νόσου. Τα άτομα με αρρύθμιστο διαβήτη στην Ελλάδα κοστίζουν κατά μέσο όρο 500 ευρώ περισσότερο κάθε χρόνο σε σύγκριση με άτομα με διαβήτη που έχουν καλή γλυκαιμική ρύθμιση. Ο αρρύθμιστος διαβήτης, εκτός του αυξημένου άμεσου κόστους, αυξάνει και το έμμεσο κόστος επειδή χρειάζονται επιπλέον ιατρικές επισκέψεις, εργαστηριακές εξετάσεις και συχνότερες μετρήσεις του σακχάρου, ενώ οι απουσίες από την εργασία είναι συχνότερες στα άτομα με αρρύθμιστο διαβήτη.

Ποιες οι θεραπευτικές εξελίξεις στο πεδίο του ΣΔ; Υπάρχουν νέα όπλα στη θεραπευτική φαρέτρα του γιατρού για την αντιμετώπιση των διαφόρων μορφών της νόσου, αλλά και των επιπλοκών αυτής;

Τα τελευταία χρόνια έχουμε στη διάθεσή μας νεότερα φάρμακα για την αντιμετώπιση του διαβήτη και νεότερες ινσουλίνες. Από τα αντιδιαβητικά φάρμακα, οι αναστολείς των συμμεταφορέων γλυκόζης-νατρίου (εμπαγλιφλοζίνη, δαπαγλιφλοζίνη και καναγλιφλοζίνη) είναι φάρμακα αποτελεσματικά για τη μείωση του σακχάρου, δεν προκαλούν υπογλυκαιμίες, ενώ ορισμένα εξ αυτών ωφελούν τα άτομα με διαβήτη που έχουν εγκατεστημένη καρδιοαγγειακή νόσο. Όλα τα φάρμακα αυτής της κατηγορίας ωφελούν τα άτομα που έχουν καρδιακή ανεπάρκεια ή/και χρόνια νεφρική νόσο ανεξάρτητα από την ύπαρξη διαβήτη. Τα φάρμακα αυτά χορηγούνται μια φορά την ημέρα και έχουν λίγες ανεπιθύμητες ενέργειες.

Οι αγωνιστές του GLP-1 (λιραγλουτίδη, λιξισενατίδη, σεμαγλουτίδη, ντουλαγλουτίδη και εξενατίδη) είναι ενέσιμα φάρμακα και τα νεότερα χορηγούνται μια φορά την εβδομάδα. Είναι πολύ αποτελεσματικά στη μείωση του σακχάρου και η χορήγησή τους συνοδεύεται από απώλεια πλεονάζοντος σωματικού βάρους, ενώ δεν προκαλούν υπογλυκαιμίες και έχουν λίγες ανεπιθύμητες ενέργειες. Ορισμένα από αυτά τα φάρμακα έχουν όφελος για το καρδιοαγγειακό σε άτομα που έχουν μακροαγγειοπαθητικές επιπλοκές.

Τέλος υπάρχουν νεότερες ινσουλίνες που χορηγούνται μια φορά την ημέρα, έχουν προβλέψιμο αποτέλεσμα και προκαλούν λιγότερες υπογλυκαιμίες. Για τα άτομα με διαβήτη τύπου 1 (νεανικό διαβήτη) υπάρχουν συστήματα συνεχούς καταγραφής του σακχάρου που απαλλάσσουν τα άτομα με διαβήτη από το ενοχλητικό τρύπημα των δακτύλων και παρέχουν συνεχή πληροφορία για το ύψος του σακχάρου στο αίμα. Υπάρχουν επίσης οι νεότερες αντλίες ινσουλίνης με πολλές δυνατότητες όπως είναι η διακοπή χορήγησης ινσουλίνης όταν το σάκχαρο μειώνεται ή η αυτόματη χορήγηση ινσουλίνης όταν το σάκχαρο αυξάνει.

Από την εμπειρία σας, πόσο συχνά αρκεί η αυστηρή υιοθέτηση των υγιεινο-διαιτητικών μέτρων στους ασθενείς με ΣΔ (εκτός του τύπου 1) για την επίτευξη των γλυκαιμικών στόχων και την αποφυγή έναρξης θεραπευτικής αγωγής;

Τα υγιεινο-διαιτητικά μέτρα είναι πολύ αποτελεσματικά στην αντιμετώπιση του διαβήτη και αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα των μέτρων για την αντιμετώπιση της νόσου τόσο στα άτομα με διαβήτη τύπου 1 όσο και στα άτομα με διαβήτη τύπου 2. Η απώλεια πλεονάζοντος σωματικού βάρους, η σωματική δραστηριότητα και η υιοθέτηση ενός υγιεινού τρόπου διατροφής-με κορυφαία τη μεσογειακή διατροφή-συμβάλουν σε μεγάλο βαθμό στην αντιμετώπιση της νόσου. Όταν η απώλεια του περιττού βάρους είναι μεγάλη μπορεί να μειωθεί η ανάγκη φαρμακευτικής αγωγής στα άτομα με διαβήτη τύπου 2. Μάλιστα, σε άτομα με διαβήτη τύπου 2 και νοσογόνο παχυσαρκία που υποβάλλονται σε βαριατρικές επεμβάσεις που κατά κανόνα συνοδεύονται από μεγάλη απώλεια βάρους παρατηρείται υποστροφή του διαβήτη. Επίσης, όπως προαναφέρθηκε, τα υγιεινο-διαιτητικά μέτρα είναι τα πλέον αποτελεσματικά για την πρόληψη του διαβήτη τύπου 2, αφού μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο εξέλιξης του προδιαβήτη σε διαβήτη τύπου 2 σε ποσοστό 60%.

Πόσο σημαντική θεωρείτε στην παρούσα χρονική στιγμή την ανάγκη εφαρμογής μιας κρατικής παρέμβασης μέσω ενός κεντρικού σχεδιασμού στο πλαίσιο της πρόληψης του διαβήτη στον Ελληνικό πληθυσμό;

Ο σακχαρώδης διαβήτης αποτελεί πρόβλημα δημόσιας υγείας και είναι το συχνότερο μη μεταδοτικό χρόνιο νόσημα διεθνώς και στη χώρα μας με σημαντικές οικονομικές επιπτώσεις στο σύστημα υγείας και στη ζωή των ατόμων με διαβήτη. Ο διαβήτης τύπου 2, δηλαδή η συχνότερη μορφή διαβήτη, μπορεί να προληφθεί με μέτρα όπως η άσκηση, η απώλεια σωματικού βάρους και η σωστή διατροφή. Απαιτείται δράση σε εθνικό επίπεδο για την πρόληψη της νόσου σε επίπεδο πληθυσμού. Χρειάζεται επίσης εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας (ιατρών, επισκεπτών υγείας, νοσηλευτών) και δημιουργία Διαβητολογικών Κέντρων και Ιατρείων σε όλη τη χώρα για την αποτελεσματική αντιμετώπιση του νόσου. Αυτό είναι σήμερα περισσότερο αναγκαίο διότι λόγω της τρέχουσας πανδημίας πολλά Διαβητολογικά Ιατρεία δεν λειτούργησαν η υπολειτούργησαν και τα άτομα με διαβήτη έχασαν πολλές τακτικές επισκέψεις, με άμεσο αντίκτυπο στην υγεία τους.